Ψυχολογικές Άμυνες: Πώς Εμφανίζονται στην Καθημερινότητα

Ευάγγελος Καντουνάκης / Evangelos Kandounakis, BSc (Hons) Psychology

Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής

 

Περίληψη

Το άρθρο παρουσιάζει τρεις βασικές ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις στην έννοια των ψυχολογικών αμυνών: την ψυχαναλυτική, την προσωποκεντρική και τη γνωσιακή-συμπεριφορική (CBT). Στην ψυχαναλυτική παράδοση, οι άμυνες θεωρούνται ασυνείδητοι μηχανισμοί που προστατεύουν το Εγώ από εσωτερικές συγκρούσεις. Στην προσωποκεντρική θεωρία του Carl Rogers, ερμηνεύονται ως παραμορφώσεις της εμπειρίας που προκύπτουν από την ανάγκη προστασίας της αυτοεικόνας. Στη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, μεταφράζονται σε γνωσιακές στρεβλώσεις και στρατηγικές αποφυγής που συντηρούν δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς. Μέσα από παραδείγματα της καθημερινότητας, αναδεικνύεται πώς οι διαφορετικές σχολές φωτίζουν την ίδια ψυχική λειτουργία με διαφορετικό θεωρητικό φακό, ενώ η θεραπευτική διαδικασία στοχεύει στην αναγνώριση, κατανόηση και μετατροπή αυτών των μηχανισμών προς μεγαλύτερη αυθεντικότητα και ψυχική ανθεκτικότητα.

Κλειδιά: ψυχολογικές άμυνες, ψυχαναλυτική προσέγγιση, προσωποκεντρική θεραπεία, γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, γνωσιακές στρεβλώσεις, άρνηση, προβολή, παραμόρφωση εμπειρίας, CBT, ψυχοθεραπεία, αυτοεικόνα, ψυχική ανθεκτικότητα, CBT, self-image, Carl Rogers, person-centered therapy, psychoanalytic, denial, projection, distortions

 

Εισαγωγή

Οι ψυχολογικές άμυνες αποτελούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα φαινόμενα της ανθρώπινης ψυχής. Από την εποχή του Freud μέχρι σήμερα, έχουν περιγραφεί ως ασυνείδητοι μηχανισμοί που μας προστατεύουν από έντονα συναισθήματα, εσωτερικές συγκρούσεις και ψυχικό πόνο. Αν και η έννοια προέρχεται από την ψυχαναλυτική παράδοση, η ιδέα ότι ο άνθρωπος «προστατεύει» τον εαυτό του με τρόπους που παραμορφώνουν ή αποφεύγουν την εμπειρία εμφανίζεται και σε άλλες ψυχολογικές προσεγγίσεις.

Στην προσωποκεντρική θεωρία του Carl Rogers, μιλάμε για «διαστρεβλώσεις της εμπειρίας» όταν υπάρχει αναντιστοιχία ανάμεσα στον πραγματικό και τον ιδανικό Εαυτό. Στη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT), συναντάμε «γνωσιακές στρεβλώσεις» και «στρατηγικές αποφυγής» που λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο: μειώνουν το άγχος βραχυπρόθεσμα, αλλά συχνά εμποδίζουν την επεξεργασία του συναισθήματος.

Οι άμυνες είναι καθολικό φαινόμενο: όλοι τις χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητα, όχι μόνο όσοι αντιμετωπίζουν ψυχολογικές δυσκολίες. Δεν είναι ξένες προς την ψυχική λειτουργία· αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της προσαρμογής μας. Είναι παντού γύρω μας — στις σχέσεις, στη δουλειά, στις μικρές και μεγάλες στιγμές της ζωής.

Με αυτό το άρθρο θα εξετάσουμε πώς οι άμυνες εμφανίζονται στην καθημερινότητα, θα δώσουμε παραδείγματα για να γίνουν πιο κατανοητές, και θα συγκρίνουμε πώς διαφορετικές ψυχολογικές σχολές τις αντιλαμβάνονται και τις αντιμετωπίζουν. Οι άμυνες είναι παντού γύρω μας: στις σχέσεις, στη δουλειά, στις μικρές και μεγάλες στιγμές της ζωής. Ας δούμε πώς λειτουργούν και τι σημαίνουν για την ψυχική μας ισορροπία.

 

Ορισμός και Λειτουργία των Ψυχολογικών Αμυνών

Οι ψυχολογικές άμυνες είναι ασυνείδητοι μηχανισμοί που ενεργοποιούνται όταν το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με έντονα συναισθήματα, εσωτερικές συγκρούσεις ή καταστάσεις που απειλούν την αυτοεικόνα του. Στόχος τους είναι να μειώσουν το άγχος και να προστατεύσουν την ψυχική ισορροπία, συχνά μέσα από παραμόρφωση ή αποφυγή της πραγματικότητας. Δεν αποτελούν συνειδητές επιλογές, αλλά αυτόματες αντιδράσεις του ψυχισμού.

Οι άμυνες αποτελούν φυσιολογικό κομμάτι της ψυχικής λειτουργίας και όλοι τις χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητα. Δεν είναι «κακές» από μόνες τους· αντίθετα, μπορούν να λειτουργήσουν προσαρμοστικά, προσφέροντας προσωρινή ανακούφιση και επιτρέποντας στο άτομο να συνεχίσει τη ζωή του. Για παράδειγμα, η άρνηση μπορεί να δώσει χρόνο σε κάποιον να επεξεργαστεί μια δύσκολη διάγνωση, ενώ το χιούμορ μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση δύσκολων καταστάσεων. Ωστόσο, όταν οι άμυνες γίνονται άκαμπτες και χρησιμοποιούνται σε όλες τις καταστάσεις, μπορεί να εμποδίσουν την επαφή με τα πραγματικά συναισθήματα και να δυσκολέψουν την προσωπική ανάπτυξη.

Στη σύγχρονη ψυχολογία γίνεται διάκριση ανάμεσα σε:

• Προσαρμοστικές άμυνες (όπως το χιούμορ ή η καταστολή, που βοηθούν το άτομο να διαχειριστεί δημιουργικά την ένταση).
• Δυσπροσαρμοστικές άμυνες (όπως η προβολή ή η διάσχιση, που οδηγούν σε παραμόρφωση της εμπειρίας και δυσκολίες στις σχέσεις).

Η κατανόηση των αμυνών ξεκίνησε από την ψυχαναλυτική θεωρία του Freud και εξελίχθηκε μέσα από το έργο της Anna Freud και του Vaillant, οι οποίοι ανέδειξαν τη σημασία τους για την ψυχική ζωή και την προσαρμογή.

 

Μέρος Α: Ψυχαναλυτική Προσέγγιση

Θεωρητική Βάση

Αφού είδαμε τον γενικό ορισμό και τη λειτουργία των αμυνών, ας δούμε πώς η ψυχαναλυτική παράδοση τις ανέπτυξε θεωρητικά και τις ταξινόμησε. Η έννοια των ψυχολογικών αμυνών γεννήθηκε μέσα από την ψυχαναλυτική παράδοση.

• Sigmund Freud: Εισήγαγε την ιδέα ότι οι άμυνες είναι ασυνείδητες διεργασίες με τις οποίες το Εγώ προστατεύεται από άγχος, ενοχή και εσωτερικές συγκρούσεις ανάμεσα στο Id (ένστικτα), το Εγώ (πραγματικότητα) και το Υπερεγώ (ηθικές απαιτήσεις). Οι άμυνες λειτουργούν ως «φράγματα» που μειώνουν την ένταση και επιτρέπουν στο άτομο να συνεχίσει να λειτουργεί.
• Anna Freud: Συστηματοποίησε τους μηχανισμούς άμυνας στο έργο της Το Εγώ και οι Μηχανισμοί Άμυνας (1936), περιγράφοντας με σαφήνεια πώς εκδηλώνονται στην καθημερινή ζωή και πώς συνδέονται με την ψυχοπαθολογία.
• George Vaillant: Πρόσθεσε μια σημαντική διάσταση ταξινόμησης, χωρίζοντας τις άμυνες σε:
• Ανώριμες – παραμορφώνουν την πραγματικότητα και συχνά οδηγούν σε δυσλειτουργία.
• Νευρωτικές – μειώνουν το άγχος αλλά μπορεί να περιορίζουν την αυθεντικότητα και την προσαρμοστικότητα.
• Ώριμες – θεωρούνται πιο λειτουργικές, βοηθούν το άτομο να προσαρμοστεί δημιουργικά και να διαχειριστεί τις δυσκολίες με ανθεκτικότητα.

Η ψυχαναλυτική προσέγγιση βλέπει τις άμυνες όχι απλώς ως «παθολογικές», αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της ψυχικής ζωής. Μπορούν να είναι άλλοτε δυσλειτουργικές (όταν παραμορφώνουν υπερβολικά την πραγματικότητα) και άλλοτε προσαρμοστικές (όταν επιτρέπουν δημιουργική διαχείριση του άγχους). Στην ψυχοθεραπεία, στόχος είναι η αναγνώριση και ενσυνείδηση αυτών των μηχανισμών, ώστε το άτομο να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία, αυθεντικότητα και ψυχική ισορροπία.

 

Ορισμός

Οι άμυνες είναι ασυνείδητοι μηχανισμοί που μειώνουν την ένταση και προστατεύουν το Εγώ από συναισθήματα που θεωρούνται απειλητικά. Δεν αποτελούν συνειδητές επιλογές, αλλά αυτόματες αντιδράσεις του ψυχισμού.

 

Μηχανισμοί Άμυνας

Ανώριμες Άμυνες

• Άρνηση (Denial): Απόρριψη μιας δυσάρεστης πραγματικότητας. Παράδειγμα: Ο Γιάννης που χάνει τη δουλειά του λέει «δεν έγινε τίποτα, όλα είναι μια χαρά», ή κάποιος που λαμβάνει ειδοποιήσεις υγείας από εφαρμογή στο κινητό, αλλά τις αγνοεί λέγοντας «είναι υπερβολές της τεχνολογίας».
• Προβολή (Projection): Απόδοση σε άλλους συναισθημάτων που δεν αντέχει να αναγνωρίσει στον εαυτό του. Παράδειγμα: Η Μαρία που νιώθει φθόνο λέει «εκείνη με ζηλεύει» ή χρήστης social media που νιώθει ανταγωνιστικά, αλλά γράφει «όλοι εδώ μέσα ζηλεύουν εμένα».
• Φαντασίωση (Fantasy): Απόδραση σε φανταστικούς κόσμους για να αποφευχθεί η πραγματικότητα. Παράδειγμα: Έφηβος που περνά ώρες σε online παιχνίδια, δημιουργώντας έναν «ιδανικό εαυτό» στον ψηφιακό κόσμο.

• Διχοτόμηση, διάσπαση ή σχάση (Splitting): Τάση να βλέπουμε τους άλλους σε ακραίες κατηγορίες («τέλειος» ή «άχρηστος»). Παράδειγμα: Η Άννα βλέπει τον σύντροφό της είτε ως «τέλειο» είτε ως «άχρηστο».
• Εξιδανίκευση (Idealization): Αντίληψη ενός προσώπου ως τέλειου, αγνοώντας ελαττώματα. Παράδειγμα: Ένας νέος σε σχέση θεωρεί τον σύντροφό του «τέλειο» και αγνοεί τα ελαττώματα.

Νευρωτικές Άμυνες

• Εκλογίκευση (Rationalization): Λογικές εξηγήσεις που καλύπτουν συναισθηματικά κίνητρα. Παράδειγμα: Ο Κώστας που αποτυγχάνει σε μια εξέταση λέει «είχα πιο σημαντικά πράγματα».
• Αντιδραστικός Σχηματισμός (Reaction Formation): Έκφραση του αντίθετου συναισθήματος από αυτό που πραγματικά βιώνεται. Παράδειγμα: Η Άννα που νιώθει εχθρότητα προς μια συνάδελφο, της φέρεται υπερβολικά ευγενικά.
• Μετατόπιση (Displacement): Μεταφορά συναισθημάτων από ένα απειλητικό αντικείμενο σε ένα πιο ασφαλές. Παράδειγμα: Ο Νίκος που θυμώνει με τον προϊστάμενο ξεσπά στον φίλο του.
• Εσωτερίκευση (Introjection): Εσωτερικεύουμε στάσεις ή φράσεις σημαντικών άλλων για να νιώσουμε ασφάλεια. Παράδειγμα: Η Άννα επαναλαμβάνει αυστηρές φράσεις του γονιού της («πρέπει να είμαι τέλεια»).

Ώριμες Άμυνες

• Χιούμορ (Humor): Χρήση του γέλιου για την εκτόνωση έντασης. Παράδειγμα: Ο Νίκος κάνει αστείο για να αποφορτίσει μια δύσκολη συζήτηση.
• Αλτρουισμός (Altruism): Βοήθεια προς τους άλλους ως τρόπος διαχείρισης εσωτερικής έντασης. Παράδειγμα: Η Μαρία προσφέρει στήριξη σε φίλους για να νιώσει καλύτερα η ίδια.
• Καταστολή (Suppression): Συνειδητή αναβολή της αντιμετώπισης ενός συναισθήματος. Παράδειγμα: Ο Γιάννης επιλέγει να μην ασχοληθεί με ένα πρόβλημα στη δουλειά μέχρι να τελειώσει μια σημαντική παρουσίαση.

• Υποκατάσταση (Sublimation): Μετατροπή παρορμήσεων σε κοινωνικά αποδεκτές ή δημιουργικές δραστηριότητες. Παράδειγμα: Κάποιος με έντονη επιθετικότητα διοχετεύει την ενέργειά του σε extreme sports ή έντονη γυμναστική ή γίνεται αθλητής πολεμικών τεχνών.

 

Σχόλιο

Στην ψυχαναλυτική προσέγγιση, οι άμυνες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ψυχικής λειτουργίας. Δεν είναι όλες «κακές»: οι ανώριμες τείνουν να παραμορφώνουν την πραγματικότητα, οι νευρωτικές μειώνουν το άγχος αλλά περιορίζουν την αυθεντικότητα, ενώ οι ώριμες μπορούν να είναι προσαρμοστικές και να ενισχύσουν την ψυχική ανθεκτικότητα. Στην ψυχοθεραπεία, η κατανόηση και η ενσυνείδηση αυτών των μηχανισμών βοηθούν το άτομο να μετατρέπει σταδιακά τις λιγότερο λειτουργικές άμυνες σε πιο ώριμες μορφές, αποκτώντας μεγαλύτερη ελευθερία και ισορροπία.

 

Μέρος Β: Προσωποκεντρική Προσέγγιση

Θεωρητική Βάση

Σε αντίθεση με την ψυχαναλυτική παράδοση που μιλά για ασυνείδητους μηχανισμούς άμυνας, η προσωποκεντρική προσέγγιση του Carl Rogers εστιάζει στην έννοια της αναντιστοιχίας (incongruence), δηλαδή, όταν υπάρχει απόσταση ανάμεσα στον πραγματικό εαυτό (real self) και στον ιδανικό εαυτό (ideal self). Σε αυτές τις περιπτώσεις, το άτομο μπορεί να αρνηθεί ή να παραμορφώσει την εμπειρία του, ώστε να προστατεύσει την αυτοεικόνα του και να διατηρήσει μια αίσθηση συνοχής.

Ορισμός

Στην προσωποκεντρική θεωρία δεν μιλάμε για «μηχανισμούς άμυνας» με την ψυχαναλυτική έννοια, αλλά για διαστρεβλώσεις της εμπειρίας. Αυτές είναι τρόποι με τους οποίους το άτομο τροποποιεί την αντίληψη της πραγματικότητας, ώστε να μην απειληθεί η αυτοεκτίμησή του.

Μορφές Διαστρεβλώσεων

Στην θεωρία του Rogers οι βασικές μορφές διαστρεβλώσεων της εμπειρίας είναι οι τρεις παρακάτω:

• Άρνηση εμπειρίας: το άτομο απορρίπτει ή αγνοεί μια εμπειρία που δεν ταιριάζει με την αυτοεικόνα του.
• Άρνηση συναισθήματος: ειδική μορφή άρνησης, όπου το γεγονός αναγνωρίζεται αλλά το συναίσθημα που το συνοδεύει απορρίπτεται.
• Παραμόρφωση εμπειρίας: το άτομο αλλάζει την ερμηνεία μιας εμπειρίας ώστε να ταιριάζει με την αυτοαντίληψή του.

Στην τελευταία μορφή διαστρέβλωσης, την παραμόρφωση εμπειρίας, συναντάμε διάφορες εκδηλώσεις στην πράξη, όπως η παραμόρφωση σχέσης και η αναπλαισίωση αυτοεικόνας. Αυτές δεν αποτελούν ξεχωριστές θεωρητικές κατηγορίες, αλλά παραδείγματα του πώς η παραμόρφωση εμπειρίας εκδηλώνεται στην καθημερινότητα.

Παραδείγματα στην Καθημερινότητα

• Άρνηση εμπειρίας: Η Μαρία που νιώθει έντονη κόπωση λέει «δεν είμαι εξαντλημένη, απλά χρειάζομαι λίγο καφέ» → Η εμπειρία της εξάντλησης δεν ταιριάζει με την αυτοεικόνα «είμαι δυνατή»

ή όταν η Μαρία νιώθει φόβο λέει «δεν φοβάμαι, απλά είμαι λίγο αγχωμένη».

• Άρνηση συναισθήματος: Η Ελένη μετά τον χωρισμό λέει «δεν στεναχωρήθηκα, απλά δεν ήταν σοβαρό» → Η θλίψη απορρίπτεται γιατί δεν ταιριάζει με την αυτοεικόνα «είμαι δυνατή».

• Παραμόρφωση εμπειρίας: Ο Γιάννης που νιώθει ζήλια για την επιτυχία ενός φίλου λέει «εκείνος μάλλον ζηλεύει εμένα» → Η ζήλια παραμορφώνεται ώστε να μην απειλήσει την εικόνα του ως «γενναιόδωρου».

ή Ο Γιάννης όταν νιώθει απογοήτευση από τον σύντροφό του λέει «δεν με πλήγωσε, απλά δεν καταλαβαίνει».

• Παραμόρφωση σχέσης (εκδήλωση της παραμόρφωσης εμπειρίας): Η Άννα βλέπει τον σύντροφό της μόνο ως «τέλειο» ή «άχρηστο». Η εμπειρία παραμορφώνεται σε ακραίες κατηγορίες για να αποφευχθεί η αβεβαιότητα.
• Αναπλαισίωση αυτοεικόνας (εκδήλωση της παραμόρφωσης εμπειρίας): Η Ελένη που νιώθει αδυναμία λέει «δεν είμαι αδύναμη, απλά είμαι πολύ ευαίσθητη» → μια μορφή παραμόρφωσης που προστατεύει την αυτοεκτίμησή της.

Ένα πιο σύγχρονο παράδειγμα θα μπορούσε να είναι όταν κάποιος που νιώθει μοναξιά, ανεβάζει φωτογραφίες στα social media παρουσιάζοντας μια «τέλεια» ζωή, ώστε να μην απειληθεί η εικόνα του ως «ευτυχισμένου».

Σχόλιο

Στην προσωποκεντρική προσέγγιση, οι «άμυνες» δεν θεωρούνται ασυνείδητοι μηχανισμοί, αλλά παραμορφώσεις της εμπειρίας που προκύπτουν από την ανάγκη προστασίας της αυτοεικόνας. Η θεραπευτική διαδικασία εστιάζει στη δημιουργία ενός ασφαλούς, αποδεκτικού πλαισίου, όπου το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει και να αποδεχθεί την εμπειρία του χωρίς να την αρνείται ή να την παραμορφώνει. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, μειώνεται η αναντιστοιχία ανάμεσα στον πραγματικό και τον ιδανικό εαυτό, οδηγώντας σε μεγαλύτερη αυθεντικότητα και ψυχική ισορροπία.

 

Μέρος Γ: Γνωσιακή-Συμπεριφορική Προσέγγιση (CBT)

Θεωρητική Βάση

Σε αντίθεση με την ψυχαναλυτική και την προσωποκεντρική προσέγγιση, η CBT δεν μιλά για άμυνες αλλά για γνωσιακές στρεβλώσεις και στρατηγικές αποφυγής. Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) εστιάζει στον τρόπο που οι σκέψεις επηρεάζουν τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές. Αντί να μιλά για «άμυνες», χρησιμοποιεί τον όρο γνωσιακές στρεβλώσεις και στρατηγικές αποφυγής. Αυτές είναι μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς που παραμορφώνουν την πραγματικότητα, μειώνουν προσωρινά το άγχος αλλά συντηρούν το πρόβλημα μακροπρόθεσμα.

Ορισμός

Οι γνωσιακές στρεβλώσεις είναι συστηματικά λάθη στη σκέψη που οδηγούν σε αρνητικά συναισθήματα και δυσλειτουργικές συμπεριφορές. Οι στρατηγικές αποφυγής είναι συμπεριφορές που μειώνουν το άγχος βραχυπρόθεσμα, αλλά εμποδίζουν την επεξεργασία του.

 

Κύριες Γνωστικές Στρεβλώσεις και Παραδείγματα στην Καθημερινότητα

• Όλα ή τίποτα (διπολική σκέψη): βλέπουμε καταστάσεις σε απόλυτους όρους. Παράδειγμα: Η Ελένη λέει «αν δεν είμαι τέλεια, είμαι αποτυχημένη».
• Υπεργενίκευση: από ένα γεγονός βγάζουμε γενικό συμπέρασμα. Παράδειγμα: «Απέτυχα μία φορά, άρα πάντα θα αποτυγχάνω».
• Νοητικό φίλτρο: εστίαση μόνο στην αρνητική κριτική, αγνόηση θετικών σχολίων. Παράδειγμα: Η Μαρία εστιάζει μόνο στην αρνητική κριτική και αγνοεί τα θετικά σχόλια.
• Καταστροφοποίηση: Το άτομο προβλέπει το χειρότερο δυνατό σενάριο, σαν να είναι βέβαιο. Παράδειγμα: Ο Γιάννης σκέφτεται «αν αποτύχω στη δουλειά, όλα θα καταστραφούν».
• Διάβασμα σκέψεων: πιστεύουμε ότι ξέρουμε τι σκέφτονται οι άλλοι. Παράδειγμα: Ο Νίκος πιστεύει «σίγουρα νομίζουν ότι είμαι ανίκανος» χωρίς καμία απόδειξη, ή κάποιος στα social media σκέφτεται «δεν μου απάντησε στο μήνυμα, άρα σίγουρα με απορρίπτει».
• Συναισθηματική λογική: θεωρούμε ότι τα συναισθήματά μας αντικατοπτρίζουν την πραγματικότητα. Παράδειγμα: Ο Νίκος νιώθει άχρηστος και πιστεύει «αφού το νιώθω, είναι αλήθεια».
• Ετικετοποίηση: βάζουμε γενικές ταμπέλες στον εαυτό ή στους άλλους. Παράδειγμα: Ο Κώστας μετά από ένα λάθος λέει «είμαι αποτυχημένος».
• Δηλώσεις του «Πρέπει»: Πρόκειται για άκαμπτους, αυστηρούς κανόνες που το άτομο θέτει για τον εαυτό του ή για τους άλλους και δημιουργεί άκαμπτες προσδοκίες. Εκφράζονται με λέξεις όπως «πρέπει», «οφείλω», «δεν πρέπει» και δημιουργούν πίεση, ενοχή ή απογοήτευση. Παράδειγμα: Η Ελένη νιώθει ενοχή γιατί «πρέπει να είμαι τέλεια μητέρα».
• Προσωποποίηση: παίρνουμε υπερβολική ευθύνη για γεγονότα. Παράδειγμα: Η Άννα σκέφτεται «φταίω εγώ που η φίλη μου είναι στεναχωρημένη».
• Ακύρωση του θετικού: το άτομο απορρίπτει ή υποβαθμίζει θετικές εμπειρίες, επιτεύγματα ή σχόλια, θεωρώντας ότι «δεν μετράνε» ή ότι δεν έχουν πραγματική αξία. Συχνά συνοδεύεται από σκέψεις όπως: «Ήταν τυχαίο», «Το έκαναν από ευγένεια», «Δεν έχει σημασία». Παράδειγμα: Η Μαρία παίρνει έπαινο στη δουλειά αλλά λέει «δεν μετράει, ήταν ευγένεια».
• Μεγέθυνση/Σμίκρυνση: υπερβάλλουμε τη σημασία αρνητικών ή υποτιμούμε θετικά. Παράδειγμα: Ο Γιάννης κάνει ένα μικρό λάθος και λέει «είναι τεράστια αποτυχία».
• Αποφυγή (συμπεριφορική): Το άτομο απομακρύνεται ή δεν εκτίθεται σε καταστάσεις, σκέψεις ή συναισθήματα που του προκαλούν άγχος. Παράδειγμα: Ο Κώστας με κοινωνικό άγχος αποφεύγει κοινωνικές εκδηλώσεις, νιώθει ανακούφιση προσωρινά αλλά παραμένει απομονωμένος.

 

Σχόλιο

Στην CBT, οι «άμυνες» ερμηνεύονται ως στρεβλώσεις στη σκέψη και αποφυγές στη συμπεριφορά. Η θεραπευτική δουλειά εστιάζει στην αναγνώριση αυτών των μοτίβων και στην αναπλαισίωση τους με πιο ρεαλιστικές σκέψεις, καθώς και στην έκθεση σε καταστάσεις που προκαλούν άγχος ώστε να μειωθεί η αποφυγή. Με αυτόν τον τρόπο, το άτομο αποκτά μεγαλύτερη ευελιξία, αυθεντικότητα και ψυχική ανθεκτικότητα.

 

Συμπέρασμα

Οι ψυχολογικές άμυνες και οι αντίστοιχες έννοιες στις διαφορετικές σχολές σκέψης αποτελούν θεμελιώδη εργαλεία κατανόησης της ψυχικής λειτουργίας.

• Η ψυχαναλυτική προσέγγιση τις βλέπει ως ασυνείδητους μηχανισμούς που προστατεύουν το Εγώ από εσωτερικές συγκρούσεις, με φάσμα από ανώριμες έως ώριμες μορφές.
• Η προσωποκεντρική προσέγγιση τις ερμηνεύει ως παραμορφώσεις της εμπειρίας που προκύπτουν από την ανάγκη προστασίας της αυτοεικόνας.
• Η γνωσιακή-συμπεριφορική προσέγγιση (CBT) τις μεταφράζει σε γνωσιακές στρεβλώσεις και στρατηγικές αποφυγής, που συντηρούν δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς.

Παρά τις διαφορές στη θεωρητική γλώσσα, όλες οι προσεγγίσεις αναγνωρίζουν ότι οι άμυνες/στρεβλώσεις είναι αναπόσπαστο μέρος της ψυχικής ζωής: άλλοτε προστατευτικές και προσαρμοστικές, άλλοτε περιοριστικές και δυσλειτουργικές. Η θεραπευτική διαδικασία, ανεξάρτητα από το θεωρητικό πλαίσιο, στοχεύει στην αναγνώριση, κατανόηση και μετατροπή αυτών των μηχανισμών, ώστε το άτομο να αποκτήσει μεγαλύτερη αυθεντικότητα, ελευθερία και ψυχική ανθεκτικότητα.

Βιβλιογραφία

• Freud, S. (1926). Inhibitions, Symptoms and Anxiety. London: Hogarth Press.
• Freud, A. (1936). The Ego and the Mechanisms of Defence. London: Hogarth Press.
• Vaillant, G. E. (1992). Ego Mechanisms of Defense: A Guide for Clinicians and Researchers. Washington, DC: American Psychiatric Press.
• Rogers, C. (1951). Client-Centered Therapy: Its Current Practice, Implications and Theory. Boston: Houghton Mifflin.
• Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. New York: International Universities Press.
• Burns, D. D. (1980). Feeling Good: The New Mood Therapy. New York: William Morrow.
• Beck, J. S. (2011). Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond (2nd ed.). New York: Guilford Press.