Η ενδοοικογενειακή βία δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά μια διαδικασία που χτίζεται σταδιακά, συχνά με ύπουλο τρόπο, μέσα από μια σχέση που ξεκίνησε -όπως όλες- με έλξη, ενθουσιασμό και υπόσχεση αγάπης. Η κατανόηση του μηχανισμού της -ποιος εμπλέκεται, πώς λειτουργεί ο κύκλος της κακοποίησης και γιατί είναι τόσο δύσκολο να φύγει κανείς- είναι το πρώτο βήμα για την πρόληψη και την προστασία. Οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά εναλλακτικά, αλλά δεν ταυτίζονται.
Η ενδοοικογενειακή βία δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά μια διαδικασία που χτίζεται σταδιακά, συχνά με ύπουλο τρόπο, μέσα από μια σχέση που ξεκίνησε -όπως όλες- με έλξη, ενθουσιασμό και υπόσχεση αγάπης. Η κατανόηση του μηχανισμού της -ποιος εμπλέκεται, πώς λειτουργεί ο κύκλος της κακοποίησης και γιατί είναι τόσο δύσκολο να φύγει κανείς- είναι το πρώτο βήμα για την πρόληψη και την προστασία. Οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά εναλλακτικά, αλλά δεν ταυτίζονται.
Η ενδοοικογενειακή βία είναι ευρύτερη: περιλαμβάνει κακοποιητικές συμπεριφορές ανάμεσα σε μέλη μιας οικογένειας ή ενός νοικοκυριού -συντρόφους, γονείς και παιδιά, αδέλφια, ή άτομα που συζούν. Η βία μεταξύ συντρόφων αφορά ειδικά τη σωματική, σεξουαλική, συναισθηματική ή ψυχολογική βλάβη που προκαλείται από νυν ή πρώην σύντροφο σε μια στενή σχέση.
Ο κοινωνιολόγος Michael Johnson διέκρινε αρκετούς τύπους βίας στις σχέσεις, με σημαντικότερους δύο: την τρομοκρατία στη σχέση (ένα σταθερό μοτίβο ελέγχου και εξουσίας πάνω στον σύντροφο, με καταναγκαστικό έλεγχο, βία και απομόνωση) και την περιστασιακή βία ζευγαριών (πιο σύντομες, αμφίδρομες συγκρούσεις που προκύπτουν από αδυναμία διαχείρισης διαφωνιών, χωρίς στόχο τον γενικευμένο έλεγχο του άλλου, και που συνήθως δεν κλιμακώνονται με τον χρόνο). Η διάκριση αυτή δεν είναι ακαδημαϊκή λεπτομέρεια: καθορίζει, για παράδειγμα, αν μια θεραπεία ζεύγους μπορεί να βοηθήσει ή αν, αντίθετα, θα εκθέσει περαιτέρω το θύμα σε κίνδυνο.
Είναι επίσης σημαντικό να ξεφύγουμε από την απλοϊκή εικόνα «καλού» και «κακού». Όπως επισημαίνει η ψυχοθεραπεύτρια Geneviève Krebs, η ενδοοικογενειακή βία δεν έχει φύλο, ούτε η συναισθηματική εξάρτηση που συχνά βρίσκεται στη ρίζα της. Τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν αναμφισβήτητα ότι οι άνδρες ευθύνονται για τη συντριπτική πλειονότητα των θανατηφόρων περιστατικών, κάτι που σχετίζεται και με τη σωματική δύναμη και τις μεθόδους ελέγχου που χρησιμοποιούν. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως μπορούμε να κατανοήσουμε πλήρως το φαινόμενο μελετώντας μόνο ποιος είναι «πιο θύμα». Χρειάζεται να εξετάσουμε τη δυναμική του ζευγαριού, τα τραύματα και το ιστορικό του καθενός -κάτι που δεν αναιρεί ποτέ την ευθύνη του δράστη, αλλά μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς χτίζεται και διαιωνίζεται ο κύκλος της βίας.
Οι Ρίζες στην Παιδική Ηλικία
Η συναισθηματική εξάρτηση, που βρίσκεται σχεδόν πάντα πίσω από τις κακοποιητικές δυναμικές, δεν εμφανίζεται τυχαία στην ενήλικη ζωή. Έχει τις ρίζες της στον τρόπο που ένα παιδί συνδέθηκε συναισθηματικά με τους φροντιστές του. Ένα παιδί που μεγαλώνει με ασφάλεια, αναγνώριση και σεβασμό στα όριά του αναπτύσσει εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Αντίθετα, η συστηματική κριτική, η επίκριση και η απόρριψη οδηγούν το παιδί να αναπτύξει μόνιμο αίσθημα ενοχής και αμφιβολίας για την αξία του -ένα αίσθημα που το ακολουθεί και στις ενήλικες σχέσεις του.
Όταν η φροντίδα δεν ανταποκρίνεται στις συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού, το σύστημα δεσμού που αναπτύσσει γίνεται μη ασφαλές. Από εκεί προκύπτουν διαφορετικοί τύποι προσκόλλησης: η ασφαλής, η ανασφαλής/αγχώδης, η ανασφαλής/αποφευκτική-ελεγκτική, και η αποδιοργανωμένη προσκόλληση. Οι δύο ανασφαλείς τύποι είναι αυτοί που, στην ενήλικη ζωή, τροφοδοτούν τα δύο βασικά προφίλ συναισθηματικής εξάρτησης που περιγράφει η Krebs.
Τα Δύο Προφίλ Συναισθηματικής Εξάρτησης
Και οι δύο τύποι βιώνουν τον ίδιο βαθύτερο φόβο -την εγκατάλειψη και την απόρριψη- αλλά αντιδρούν με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Το ανασφαλές συναισθηματικά εξαρτημένο άτομο δεν έχει εμπιστοσύνη στον εαυτό του και εξαρτάται από τον σύντροφο για τη συναισθηματική του ασφάλεια. Δεν μπορεί να θέσει όρια, λειτουργεί με ενοχή και ντροπή, και πιστεύει ότι φταίει ακόμα κι όταν είναι το προφανές θύμα. Ο φόβος του χωρισμού είναι τόσο μεγάλος που καταλήγει να αποδέχεται συμπεριφορές που δεν θα έπρεπε ποτέ να ανεχτεί. Αυτό δεν σημαίνει πως «προκαλεί» τη βία -σημαίνει πως η ευαλωτότητά του γίνεται πεδίο που ένας κακοποιητικός σύντροφος μπορεί να εκμεταλλευτεί.
Το ελεγκτικό συναισθηματικά εξαρτημένο άτομο, αντίθετα, φοβάται εξίσου την εγκατάλειψη, αλλά αντιδρά με σκληρότητα και έλεγχο αντί για υποχωρητικότητα. Θέτει άκαμπτα όρια, δεν φοβάται τη σύγκρουση, και μπορεί να γίνει απαιτητικό και ψυχρό ως άμυνα απέναντι στον πόνο μιας πιθανής προδοσίας. Δεν πρόκειται απαραίτητα για κακόβουλο άτομο -είναι, όπως σημειώνεται στη βιβλιογραφία, «ένα πληγωμένο άτομο» που προσπαθεί να προστατευτεί μέσω του ελέγχου. Ωστόσο, η ανάγκη του αυτή μπορεί να μετατραπεί σε ψυχολογική βία, ζήλια, απομόνωση του συντρόφου ή ακόμα και gaslighting -τη σκόπιμη διαστρέβλωση της πραγματικότητας ώστε ο άλλος να αμφιβάλλει για την κρίση του. Είναι σημαντικό να μη συγχέεται αυτό το προφίλ με τον ναρκισσισμό: ο ελεγκτικός εξαρτημένος έχει συναισθήματα, ενοχές και τύψεις, ενώ ο διεστραμμένος νάρκισσος στοχεύει συνειδητά στην καταστροφή του άλλου.
Όταν δύο άτομα με ανασφαλή προσκόλληση βρεθούν μαζί, η κακοποίηση παραμένει συνήθως σε λεκτικό επίπεδο, με έντονο αλληλοσπαραγμό. Όταν ένα ανασφαλές συναντήσει ένα ελεγκτικό άτομο, δημιουργείται συχνά η πιο επικίνδυνη δυναμική, με έντονη ψυχολογική βία που μπορεί να κλιμακωθεί.
Ο Κύκλος της Βίας: Τέσσερα Στάδια
Ανεξάρτητα από τα προφίλ, η κακοποιητική σχέση ακολουθεί συνήθως ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο τεσσάρων σταδίων, που περιγράφεται εκτενώς στη σχετική βιβλιογραφία:
Με κάθε επανάληψη του κύκλου, η αυτοεκτίμηση του θύματος φθείρεται περισσότερο, ενώ ο δράστης εδραιώνει τον έλεγχό του. Η απομόνωση από φίλους και οικογένεια -συχνά σταδιακή και σχεδόν αόρατη στην αρχή- κάνει ακόμα πιο δύσκολη τη διαφυγή, αφού το θύμα χάνει σιγά σιγά την πρόσβαση σε ανθρώπους που θα μπορούσαν να αναγνωρίσουν τι συμβαίνει.
«Γιατί δεν Έφυγε;»
Είναι ίσως η πιο συχνή -και η πιο προβληματική- ερώτηση που τίθεται γύρω από την ενδοοικογενειακή βία, γιατί μετατοπίζει την ευθύνη από τον δράστη στο θύμα. Η πραγματικότητα είναι πιο πολύπλοκη. Το θύμα βρίσκεται συχνά εγκλωβισμένο συναισθηματικά, οικονομικά και κοινωνικά. Ο φόβος για τη ζωή του ή των παιδιών του, η έλλειψη οικονομικών πόρων, οι απειλές, αλλά και η δυσπιστία ή η αδράνεια του περιβάλλοντος -ακόμα και της ίδιας της οικογένειας- συνθέτουν ένα πλέγμα που δεν επιτρέπει εύκολες λύσεις. Πολλά θύματα φοβούνται επιπλέον την κριτική: αφού η κοινή γνώμη δείχνει αρχικά συμπόνοια, γρήγορα μετατοπίζεται στην κατηγορία ότι «δεν έκανε αρκετά για να φύγει».
Το Μέγεθος του Προβλήματος
Τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας είναι αποκαλυπτικά: σχεδόν 1 στις 3 γυναίκες παγκοσμίως έχει υποστεί σωματική ή σεξουαλική βία από σύντροφο ή σεξουαλική βία γενικότερα, με σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα σε περιοχές. Οι συνέπειες δεν είναι μόνο σωματικές: η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε βία σχετίζεται με κατάθλιψη, μετατραυματικό στρες, αγχώδεις διαταραχές και, σε ακραίες περιπτώσεις, με απόπειρες αυτοκτονίας ή θάνατο. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε σπίτια με βία επηρεάζονται κι αυτά βαθιά, τόσο συναισθηματικά όσο και συμπεριφορικά, με αυξημένη πιθανότητα να βιώσουν ή να αναπαράγουν παρόμοια μοτίβα αργότερα στη ζωή τους.
Παράγοντες Κινδύνου
Κανένας μεμονωμένος παράγοντας δεν «προκαλεί» από μόνος του την ενδοοικογενειακή βία, αλλά η έρευνα έχει εντοπίσει συνθήκες που αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητά της. Σε ατομικό επίπεδο, η έκθεση σε κακοποίηση κατά την παιδική ηλικία -είτε ως θύμα είτε ως μάρτυρας- αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους προγνωστικούς δείκτες, τόσο για τον μελλοντικό δράστη όσο και για το μελλοντικό θύμα. Η κατάχρηση αλκοόλ ή ουσιών επηρεάζει την κρίση, μειώνει τον αυτοέλεγχο και συνδέεται συχνά με παρορμητική και επιθετική συμπεριφορά. Ζητήματα ψυχικής υγείας χωρίς κατάλληλη παρακολούθηση -όπως δυσκολία ρύθμισης συναισθήματος, παρορμητικότητα ή παθολογική ζήλεια- μπορούν επίσης να αυξήσουν το ρίσκο, χωρίς όμως να αποτελούν από μόνα τους αιτία βίας.
Σε κοινωνικό επίπεδο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συνδέει την αυξημένη επικράτηση της βίας κατά των γυναικών με πρότυπα φύλου που ενισχύουν την ανδρική κυριαρχία, με υψηλά ποσοστά φτώχειας και ανεργίας, με αδύναμη νομοθετική προστασία και με περιορισμένη πρόσβαση των γυναικών σε αμειβόμενη εργασία. Η κακή επικοινωνία και η έλλειψη δεξιοτήτων διαχείρισης συγκρούσεων μέσα στο ζευγάρι, από την άλλη, τροφοδοτούν συχνότερα την περιστασιακή -παρά τη συστηματική- βία. Η αναγνώριση αυτών των παραγόντων δεν αποσκοπεί στην αναζήτηση δικαιολογιών, αλλά στον εντοπισμό σημείων όπου η πρόληψη μπορεί ουσιαστικά να παρέμβει.
Πώς να Σταθούμε δίπλα σε Κάποιον που Υποφέρει
Πολύ συχνά, το πρώτο άτομο που μαθαίνει για μια κακοποιητική σχέση δεν είναι επαγγελματίας αλλά ένας φίλος, ένα μέλος της οικογένειας ή ένας συνάδελφος. Ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά αυτό το πρόσωπο μπορεί να κάνει τη διαφορά ανάμεσα στο να ενισχύσει την απομόνωση του θύματος ή να ανοίξει έναν δρόμο διαφυγής. Ερωτήσεις όπως «γιατί δεν έφυγες;» ή κρίσεις για τις επιλογές του θύματος τείνουν να αναπαράγουν την ίδια αίσθηση ενοχής που ήδη καλλιεργεί ο κακοποιητικός σύντροφος. Αντίθετα, η ενεργητική ακρόαση χωρίς κρίση, η επιβεβαίωση ότι η ευθύνη ανήκει αποκλειστικά στον δράστη, και η υπομονετική παρουσία -ακόμα κι όταν το θύμα δεν είναι έτοιμο να φύγει άμεσα- διατηρούν ανοιχτό έναν δίαυλο εμπιστοσύνης που μπορεί αργότερα να αποδειχθεί καθοριστικός. Η παραπομπή σε ειδικευμένες δομές στήριξης, όταν το άτομο το επιθυμεί, είναι επίσης πολύτιμη, χωρίς όμως να ασκείται πίεση που θα μπορούσε να λειτουργήσει αντίστροφα.
Τι Μπορεί να Γίνει
Η πρόληψη δεν ξεκινά τη στιγμή του περιστατικού -χρειάζεται να ξεκινά νωρίτερα, από την εκπαίδευση και την ενημέρωση. Η αναγνώριση των πρώτων σημαδιών (κριτική, ζήλια, απομόνωση, ασυνεπής συμπεριφορά μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής εικόνας) μπορεί να επιτρέψει σε κάποιον να αντιδράσει πριν παγιδευτεί βαθύτερα στον κύκλο. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία (Οδηγία ΕΕ 2024/1385) προβλέπει πλέον ότι τα θύματα πρέπει να μπορούν να καταγγέλλουν εύκολα, χωρίς επαναλαμβανόμενη θυματοποίηση, με πρόσβαση σε εξειδικευμένα σημεία επαφής, δυνατότητα ηλεκτρονικής καταγγελίας και νομική συνδρομή. Παράλληλα, επαγγελματίες υγείας και εκπαίδευσης έχουν πλέον τη δυνατότητα να αναφέρουν περιστατικά όταν υπάρχει βάσιμος φόβος για σοβαρή σωματική βλάβη, χωρίς να δεσμεύονται από κανόνες απορρήτου.
Σε ατομικό επίπεδο, η θεραπευτική διαδικασία -είτε ατομική είτε, όπου κρίνεται ασφαλές, ζευγαρίου- μπορεί να βοηθήσει κάποιον να κατανοήσει το δικό του μοτίβο συναισθηματικής εξάρτησης και τον τρόπο που αυτό τον εκθέτει σε κίνδυνο. Είναι όμως κρίσιμο να τονιστεί ότι η θεραπεία ζεύγους ενδείκνυται μόνο σε περιπτώσεις ήπιας, αμοιβαίας σύγκρουσης -ποτέ σε περιπτώσεις συστηματικού ελέγχου και τρομοκρατίας στη σχέση, όπου μπορεί να εκθέσει περαιτέρω το θύμα.
Κατακλείδα
Η ενδοοικογενειακή βία δεν είναι ένα μεμονωμένο συμβάν αλλά μια διαδικασία με ρίζες, μοτίβα και κύκλο. Η κατανόησή της -όχι για να δικαιολογήσουμε, αλλά για να αναγνωρίσουμε έγκαιρα τα σημάδια- είναι το πρώτο βήμα προς την πρόληψη. Κάθε άνθρωπος που καταφέρνει να σπάσει τον κύκλο, κάθε παιδί που δεν μεγαλώνει στη σκιά της βίας, κάθε φορά που η σιωπή σπάει, αποτελεί μια μικρή αλλά κρίσιμη νίκη.
Ευάγγελος Καντουνάκης
Ψυχολόγος - ψυχοθεραπευτής
Βιβλιογραφία
